Friday, 21 September 2012

dhiraj

dhiraj
आपण झाडाच्या ज्या फांदीवर बसलो आहोत तीवरच घाव घालणाऱ्या शेखचिल्लीप्रमाणे तृणमूलच्या सर्वेसर्वा ममता बॅनर्जी यांचे आतापर्यंतचे राजकारण राहिलेले आहे. १९९३ साली माजी पंतप्रधान नरसिंह राव यांच्या मंत्रिमंडळात क्रीडामंत्री असताना ममताबाईंनी कोलकात्यात राव सरकारविरोधातच मोर्चा काढला होता.
राव सरकारच्या धोरणामुळे क्रीडा क्षेत्राची प्रगती होत नसल्यामुळे त्या नाराज होत्या. क्रीडामंत्री या नात्याने त्यांना ही प्रगती घडवून आणण्यापासून कोणी रोखले होते, असेही नाही. परंतु तरीही त्यांनी स्वत:च्याच सरकारविरोधात मोर्चा काढण्याचा अगोचरपणा केला. हे त्यांच्याबाबत अनेकदा घडले. पुढे अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या सरकारात असतानाही त्यांचे वर्तन असेच राहिले. गुडघेदुखीच्या वेदनेने बेजार झालेल्या वाजपेयी यांना ममताबाईंच्या तालावर नाचावे लागत होते आणि त्याबाबतची तक्रार खुद्द वाजपेयी यांनी ममताबाईंच्या मातुश्रींकडे केली होती. कोलकात्याला गेले असताना वाजपेयी जातीने ममताबाईंच्या आईंना भेटायला गेले होते आणि आपकी लडकी बहुत सताती है, अशा शब्दांत त्यांनी तक्रार केली होती. परंतु तरीही या सतावणाऱ्या लडकीचे कान उपटावेत वा दोन रट्टे देऊन तिला वळण लावावे हे वाजपेयी यांच्यासारख्या मुरलेल्या राजकारण्यासही जमले नाही. त्यामुळे त्या अधिकच शेफारत गेल्या. २००० साली रेल्वेमंत्री असलेल्या ममताबाईंनी याच मुद्दय़ावर, पेट्रोलियम उत्पादनांची दरवाढ केली म्हणून वाजपेयी सरकारचा राजीनामा दिला. दोन दिवसांत त्यांनी तो मागेही घेतला आणि नंतर तहलका प्रकरणाच्या निमित्ताने त्या सरकारातूनही ममताबाई बाहेर पडल्या आणि पुढे सोनिया गांधी यांच्या संयुक्त पुरोगामी आघाडीच्या कळपात शिरल्या. कडवा डावा विरोध हे त्यांच्या राजकारणाचे सूत्र राहिलेले आहे. त्यामुळे शत्रूचा शत्रू तो आपला मित्र या न्यायाने डाव्यांना विरोध करणाऱ्या अन्य सर्वच पक्षांनी ममताबाईंपुढे सुसरबाई तुझी पाठ मऊ असेच धोरण स्वीकारले. सिद्धार्श शंकर रे यांच्यानंतर काँग्रेसला प. बंगालात चेहरा नाही. प्रणब मुखर्जी हे राजकीय आयुष्याच्या शेवटी शेवटी निवडणुकीच्या रिंगणात उतरले. एरवी त्यांची कारकीर्द दरबारी राजकारणातच गेल्याने त्यांनाही प. बंगालच्या भद्र लोकांत राजकीय स्थान नाही. दरम्यानच्या काळात प्रियरंजन दासमुन्शी यांनी तसा प्रयत्न करून पाहिला. त्यात काही फारसे यश त्यांना आले नाही. नंतर तर ते आजारात बेशुद्धावस्थेतच गेले असल्यामुळे काँग्रेसची प. बंगालातील उरलीसुरली शुद्धही हरपली. ज्या ज्या राज्यात आपल्याला स्थान नाही त्या राज्यात काँग्रेसने अशी बांडगुळे जोपासण्याचे राजकारण केले. मग प. बंगालात ममता बॅनर्जी असोत वा तामिळनाडूत आधी एमजी रामचंद्रन आणि पुढे द्रमुकचे करुणानिधी असोत. हेच धोरण पुढे भाजपनेही अंगीकारले. परिणामी राज्य पातळीवर अनेक सुभेदार तयार झाले आणि त्यांनी राष्ट्रीय राजकारणात या पक्षांना नाचवायला सुरुवात केली. वाजपेयी यांच्या काळात तेलुगु देसमचे चंद्राबाबू नायडू आणि अद्रमुकच्या जयललिता यांनी भाजपला असेच सतावले होते. आताही मनमोहन सिंग सरकारात मंत्री असताना ममताबाईंनी पंतप्रधानांना राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवरही अनेकदा खजील केले. तिस्ता नदीच्या पाणीवाटपावरील चर्चेत पंतप्रधानांसमवेत सहभागी होणार असल्याचे मान्य करून ममताबाईंनी ऐन वेळी दांडी मारली. किराणा क्षेत्रात परदेशी गुंतवणूक येऊ देण्याचा सिंग सरकारचा निर्णयही ममताबाईंनी बदलायला लावला. रेल्वे अर्थसंकल्पावर तर कहरच झाला. तत्कालीन रेल्वेमंत्री तृणमूलचे दिनेश त्रिवेदी यांनी रेल्वे दरवाढ केली म्हणून ममताबाईंनी त्यांना राजीनामा तर द्यायला लावलेच, परंतु संपूर्ण रेल्वे अर्थसंकल्पच त्यांनी बदलायला लावला. काँग्रेसने हे सारे चाळे सहन केले त्याची कारणे दोन. एक म्हणजे ममताबाईंच्या राज्याचेच प्रणब मुखर्जी. या माजी अर्थमंत्र्यांनी ममताबाईंना कायमच पाठीशी घातले कारण राष्ट्रपती भवनात प्राणप्रतिष्ठा होईपर्यंत त्यांना कोणताही अपशकुन नको होता. ममताबाई आणि प्रणबबाबू हे वंगबंधुभगिनी बऱ्याच मुद्दय़ांवर आतून एकत्र होत,े त्यामुळे सिंग सरकारला फारसे काही करता आले नाही आणि दुसरे असे की ममताबाईंच्या १९ खासदारांचा टेकू राष्ट्रपती निवडणुकीपर्यंत तरी सिंग सरकारसाठी गरजेचा होता. वास्तविक त्याही वेळी ममताबाईंनी सत्ताधारी आघाडीचे प्रणब मुखर्जी यांच्या विरोधात अब्दुल कलाम यांना पुढे करून सिंग सरकारचे नाक कापण्याचा प्रयत्न केला. परंतु मुलायम सिंग यादव यांनी दगा दिल्याने तो फसला.
बेभरवशाच्या इतक्या मोठय़ा पाश्र्वभूमीवर ममताबाईंनी सिंग सरकारमधून बाहेर पडण्याचा निर्णय घेतला ते चांगलेच झाले. त्यातही आपले मंत्री शुक्रवारी राजीनामा देणार, असे त्यांनी जाहीर केले आहे. कदाचित कालिमातेचा आशीर्वाद मिळावा यासाठी त्यांनी शुक्रवारची निवड केली असावी. काँग्रेसचा सध्याचा नूर पाहता ममताबाईंच्या मागण्या मान्य होतील अशी शक्यता नाही. त्यामुळे तृणमूलच्या मंत्र्यांना राजीनामा देण्यावाचून गत्यंतर असेल असे वाटत नाही. तृणमूलने पाठिंबा काढला म्हणून सिंग सरकार पडेल असेही नाही. कारण ममताबाईंच्या उत्तर प्रदेशीय भगिनी मायावती यांना आपल्या तंबूत वळवण्यात काँग्रेसला यश येईल अशी चिन्हे आहेत. पदोन्नतीत अनुसूचित जातीजमातींना आरक्षण देण्याचे गाजर पुढे करून काँग्रेसने बहुजन समाज पक्षाची पुंगी योग्य वेळी वाजेल अशी व्यवस्था केलीच आहे. त्याच वेळी समाजवादी पक्षाचे मुलायम सिंग यादव यांनाही काँग्रेसने हाताशी ठेवले आहे. मुलायम चिरंजीव अखिलेश हे सध्या उत्तर प्रदेशात मुख्यमंत्रिपदावरून राजकारणातील अडखळती पावले टाकीत आहेत. त्यांना केंद्रातील सत्ताधारी काँग्रेसच्या पाठिंब्याची गरज आहे. तेव्हा ममताबाईंच्या मागे जाण्यापेक्षा मुलायम सिंग यांच्यासाठी काँग्रेसला राखणे हे जास्त महत्त्वाचे आहे. तेव्हा या समीकरणामुळे सरकारला काही धोका निर्माण होईल असे नाही.
चक्रमपणाच्या राजकारणाच्याही काही मर्यादा असतात. यात महत्त्व असते ते उपयुक्तततेपेक्षा उपद्रव मूल्याला. ते वसूल झाले की हे राजकारण करणाऱ्याची काहीही किंमत राहत नाही. ममताबाईंच्या बाबत हे घडले आहे. वास्तविक केंद्रात सिंग सरकारला जेवढी ममताबाईंची गरज आहे त्यापेक्षा अधिक गरज उधारीवर पश्चिम बंगाल सरकार चालवणाऱ्या ममताबाईंना केंद्रातील काँग्रेसची आहे. त्या राज्यात कोणत्याही प्रकारे कसलाही बदल घडवण्यात ममताबाईंना यश आलेले नाही. मुख्यमंत्री म्हणून त्या तूर्त तरी अपयशीच ठरल्या आहेत. त्यामुळे प. बंगालची अवस्था आगीतून फुफाटय़ाकडे अशीच सुरू आहे. तेव्हा अशा परिस्थितीत त्यांनी केंद्राकडून जास्तीत जास्त सहकार्य मिळवून राज्याला विकासपथावर नेण्याचे लक्ष्य ठेवायला हवे होते. याचे भान ममताबाईंना राहिले नाही. सत्ताधारी झाल्यावर विरोधी पक्षाच्या धाटणीचे राजकारण करायचे नसते, याचीही जाणीव त्यांना राहिली नाही आणि त्या तुटेपर्यंत ताणायला गेल्या. तेव्हा अपेक्षेप्रमाणे संयुक्त पुरोगामी आघाडी सरकारबरोबरचे त्यांचे संबंध एकदाचे तुटले.
याबद्दल वास्तविक सिंग सरकारने आता ममताबाईंचे आभार मानायला हवेत. विघ्नहर्त्यां गणेशाच्या आगमनाबरोबर सिंग सरकारची ही ब्याद जात असेल तर उत्तमच. त्यामुळे आणखी एक होईल. ममताबाईंचे कारण पुढे करीत, आघाडीच्या राजकारणाची अपरिहार्यता पुढे करून महत्त्वाचे निर्णय टाळणे सिंग सरकारला शक्य होणार नाही.
dhirajgholap 

Saturday, 15 September 2012


राजकीय पक्षांना देणग्या देणाऱ्या कंपन्यांचा तपशील जाहीर झाला आहे. तो वाचून अनेकांचे डोळे विस्फारल्याशिवाय राहणार नाहीत. राजकारणी आणि राजकीय पक्ष यांचा सध्याचा लौकिक लक्षात घेता यामधून देवाणघेवाणीचे अनेक अर्थ काढले जातील आणि त्या सर्वानाच चूक ठरवता येणार नाही. राजकीय पक्ष आणि राजकारण हे सध्या फक्त पैसा कमाविण्याचे साधन झालेले आहे, अशी जनतेत एक सर्वसाधारण धारणा आहे आणि या दोघांचेही वर्तन त्यास पुष्टी देणारेच राहिलेले आहे.
त्या पाश्र्वभूमीवर निवडणूक सुधारणांसंदर्भात कार्य करणाऱ्या स्वयंसेवी संस्थेने केलेल्या प्रयत्नामुळे हा देणग्यांचा तपशील उघड झाला. त्यात अपेक्षेप्रमाणे काँग्रेस आघाडीवर आहे. सत्ताधारी  काँग्रेसच्या तुलनेत प्रमुख विरोधी पक्ष असणाऱ्या भारतीय जनता पक्षास निम्म्याहून कमी देणग्या मिळाल्या आहेत. त्यामुळे भाजप दुसऱ्या क्रमांकावर आहे. या दोन्हींच्या तपशिलात आश्चर्य वाटावे असे काहीही नाही. काही ना काही रूपात जो परतफेड करू शकतो त्यालाच काही ना काही दिले जाते, हे सत्य आहे. व्यक्तिगत तसेच संस्थात्मक पातळीवरही ते लागू होते. या सर्व देणग्यांत गेल्या निवडणुकीच्या तोंडावर मोठी वाढ झाली, असेही हा तपशील सांगतो. राजकीय पक्षांचा महत्त्वाचा खर्च हा निवडणुकाच असतो. आपल्याकडे दांभिकपणा हा राष्ट्रीय गुण असल्यामुळे निवडणूक खर्चाची मर्यादा अनाकलनीयरीत्या कमी राखण्यात आली आहे. इतक्या कमी खर्चात निवडणूक लढता येणे कितीही सेवाभावी उमेदवार असला तरी त्यास शक्य होणार नाही. तेव्हा निवडणूक खर्चापासूनच या यंत्रणेतील खोटेपणास सुरुवात होते आणि तो पद आणि प्रतिष्ठेबरोबर उत्तरोत्तर वाढतच जातो. त्यात पुन्हा गंमत अशी की, निवडणुकीसाठी उमेदवाराच्या खर्चावर मर्यादा आहे, पण राजकीय पक्षांच्या खर्चावर नाही. परिणामी अनेक उमेदवार आपल्या खर्चाचे घोंगडे पक्षाच्या गळ्यात टाकतात आणि स्वत: नामानिराळे राहतात. तेव्हा निवडणुकीच्या आडातच काळ्या पैशाचे मूळ असल्यामुळे तो पोहऱ्यात उतरला तर नवल नव्हे. तसा तो उतरतो आणि एकंदर सर्व प्रक्रियाच भ्रष्ट म्हणून ओळखली जाऊ लागते. वर्षांनुवर्षे हेच होत असल्यामुळे सोमवारी जाहीर झालेल्या निवडणूक देणग्यांच्या आकडेवारीकडे पाहून अनेकांची प्रतिक्रिया ‘राजकीय पक्षांच्या भ्रष्टाचाराचा हा घ्या पुरावा’ अशी झाल्यास त्यांना दोष देता येणार नाही.
परंतु ताज्या आकडेवारीसंदर्भातील वस्तुस्थिती तशी नाही. हा जो देणग्यांचा तपशील जाहीर झालेला आहे तो कंपन्यांनी राजकीय पक्षांना अधिकृतपणे दिलेल्या देणग्यांबाबत आहे. या सर्व देणग्या धनादेशांद्वारे देण्यात आल्या आणि अर्थव्यवहारात त्या पैशाचा पूर्ण माग काढता येऊ शकतो. बिर्ला, टाटा आदी उद्योगसमूहांचे राजकीय पक्षांसाठीचे स्वतंत्र न्यास आहेत. कोणत्याही राजकीय पक्षाला देणगी दिली जाताना या कंपनीकडून त्या न्यासामार्फतच दिली जाते. खेरीज अशा अधिकृतपणे दिल्या गेलेल्या देणग्या कंपन्यांच्या ताळेबंदातही दाखवल्या जातात आणि त्या त्या उद्योगसमूहाच्या खर्चाच्या रकान्यात त्याची नोंद केली जाते. कंपन्यांच्या वार्षिक ताळेबंदात वा भांडवली बाजार नियंत्रकास किंवा कंपनी नोंदणी कार्यालयातही त्याचा तपशील दरवर्षी सादर केला जात असतो. तेव्हा या स्वयंसेवी संस्थेने जी आकडेवारी सादर केली ती पाहून ‘जितं मया’च्या थाटात एकमेकांना टाळ्या देत कसा भ्रष्टाचार उघड झाला असा आनंद साजरा करण्याचे काहीही कारण नाही. याचे साधे कारण असे की, यात भ्रष्टाचार नाही.
तो असतो दांभिक भांडवलशाहीच्या अंमलबजावणीत. ती आपल्याकडे पुरेपूर आहे. भांडवलशाही आणि आर्थिक उदारीकरण या दोन्ही प्रक्रिया हातात हात घालून जात असल्या तरी या व्यवस्थेत प्रत्येक टप्प्यावर घटनादत्त नियंत्रक यंत्रणेची आवश्यकता असते. ज्या ज्या देशांनी स्वायत्त नियंत्रण यंत्रणा विकसित केली त्या देशांनाच आर्थिक उदारीकरणाचा पुरेपूर फायदा घेता आला आणि त्या देशातील जनतेसही अर्थविकासाची फळे चाखता आली. आपल्याकडे नेमके हेच झालेले नाही. उदारीकरण झाले परंतु नियंत्रक यंत्रणाच पूर्णाशाने विकसित झाली नाही. याचा अर्थ आपण खेळ सुरू केला, परंतु खेळाचे नियम नक्की केले नाहीत. याचे अनेक दाखले देता येतील. १९९१ च्या उदारीकरणानंतर वीजनिर्मिती क्षेत्र परदेशी खासगी कंपन्यांसाठी खुले करण्यात आले, परंतु ते करताना गुंतवणूकदारांनी किती फायदा कमवावा आणि ग्राहकांना काय दराने वीज द्यावी याचे कसलेही कोष्टक तयार केले गेले नाही. ९१ साली गुंतवणूक सुरू झाली आणि तिच्या नियमनाची चौकट आखण्याची सुरुवात झाली ९८ साली. वरातीमागून घोडे हाकण्याचा प्रकार फक्त याच क्षेत्रात घडलेला आहे असे नाही. या अर्धवटावस्थेचा फटका दुहेरी होता. ग्राहक आणि सरकार हे दोघेही या व्यवस्थेत नाडले गेले. कंपन्यांनी ग्राहकांना किती लुटावे यास धरबंध राहिला नाही आणि असे लुटू दिल्याबद्दल सत्ताधाऱ्यांनी कंपन्यांना किती सवलती द्याव्यात यावरही नियंत्रण राहिले नाही. यातील अनेक मोठे गैरव्यवहार हे नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या क्षेत्रात दिसून आले. मग ते भूगर्भातून काढावयाचे तेल असो, नैसर्गिक वायू वा कोळसा. यावर कंपन्या आणि राजकारणी या दोघांनीही संयुक्तपणे हात मारले. खनिज तेल वा वायू उत्खननातील अनेक कंपन्यांनी आपापल्या समभागांचा भांडवली बाजारातील दर वाढावा म्हणून आपल्याला प्रचंड तेल आणि वायुसाठे मिळाल्याचे दावे केले. ते किती खरे होते हे आता देशासमोर येत आहे. त्यांच्या खोटय़ा दाव्यांनी देशाचे काय व्हायचे ते नुकसान झालेच, परंतु त्या दाव्यांवर विश्वास ठेवून ज्यांनी त्या कंपन्यांच्या समभागांत आपली कष्टाची गुंतवणूक घातली, त्यांच्या झालेल्या नुकसानीचे काय? यातील योगायोगाचा भाग असा की, अशा उद्योगांत गुंतलेल्या एकाही कंपनीचा तपशील सोमवारी जाहीर झालेल्या यादीत नाही.
याचे साधे कारण असे की, अशा कंपन्या देणग्यांचे व्यवहार रोखीने करतात आणि त्या बदल्यात स्वत:ला सोयीचे असे नियम करून घेतात वा प्रकल्प मंजूर करून घेतात. याची कसलीही नोंद सरकारदरबारी असू शकत नाही. ताज्या जाहीर झालेल्या कोळसा खाण घोटाळ्याने हेच सिद्ध केले आहे. राजकीय लागेबांधे आणि टेबलाखालून होणारे व्यवहार याच्याच आधारे कोळसा उत्खननाचे परवाने अनेक कंपन्यांना देण्यात आले. अनेक दर्डावलेल्या राजकारण्यांचे आणि निर्ढावलेल्या कंपन्यांचे त्यामुळे उखळ पांढरे झाले. गेल्या वर्षी उघडकीस आलेल्या दूरसंचार घोटाळ्यातही हेच झाले. तत्कालीन दूरसंचार मंत्री ए. राजा यांनी आपल्या मर्जीतील कंपन्यांना वा ज्यांच्याकडून काही घबाड मिळू शकेल अशाच कंपन्यांना दूरसंचार परवाने वितरिgholapdhiraj98gmail.com
अग्रलेख : चांदणे शिंपीत जा..Bookmark and SharedhirajPrintE-mail

अध्यात्माचा आधार मिळाला, की मन खंबीर होते; आणि कोणत्याही समस्येला सामोरे जाण्याची शक्ती मनाला मिळते, असा आपला पिढय़ान पिढय़ांपासूनचा अनुभवसिद्ध विश्वास आहे. पण प्रत्येक सामान्य, संसारी माणसाला अध्यात्माची ती- ब्रह्मानंद देणारी- अवस्था साधता येत नाही.
त्यावरही माणसानं उपाय शोधून काढला आणि मनाला आध्यात्मिक सुखाची अनुभूती देणारं, अलौकिकाशी नातं जोडणारं एक अजोड साधन प्राप्त झालं.. संगीत! कान आणि मन यांचा सुंदर मेळ साधणारे हे साधन म्हणजे, माणसाच्या दैनंदिन जीवनाचा एक अनवट आनंद ठरला. ज्या काळी संगीताचे स्वर्गीय सूर सामान्यांच्या कानापर्यंत पोहोचण्याची साधनं मर्यादित होती, त्या काळातही संगीताचे उपासक आपापल्या परीने असंख्य मनांचे जगणे सुरांच्या सुखद शिंपणीतून आनंदमय करत राहिले.
गेल्या चार पिढय़ांची मने संगीताच्या बहरात चिंबचिंब करणारा, आणि त्या धुंदीत विहरणाऱ्या मनांना एका चंदेरी दुनियेच्या सफरीचा आनंद देणारा दैवी आवाज आपल्याभोवती चांदणे शिंपत आहे, हे आपले परमभाग्य आहे. सहस्रचंद्रदर्शनाची उमेद बाळगणाऱ्या सुराचं नाव, आशा भोसले! त्यांच्या स्वराची रसिकमनावरची जादू वर्षांनुर्वष उंचावतच राहिली. लाडिक, मधाळ स्वभावाचे प्रेमगीत असो, भक्तिरसाने ओथंबलेले भजन असो, पडद्यावरच्या दृश्यांना जिवंतपणा देणारे चित्रपटगीत असो, पाश्चात्त्य संगीतसंस्कृतीची झाक असलेले पॉप-रॉक संगीत असो, विरहव्यथांच्या व्याकुळतेला शब्दरूप देणारी गझल असो.. आपल्या स्वर्गीय सुरांच्या मोहिनीने गीताच्या प्रत्येक शब्दालाच घायाळ करत तो रसिकांच्या मनावर मधाळपणे कोरणारा आशाताईंचा सूर आता ८० वर्षांचा होतोय. हिंदी, मराठी, बंगाली आणि विदेशी गीतांनाही आपल्या स्वरांचा साज चढवून जागतिक विक्रमाची नोंद करणाऱ्या या मराठमोळ्या आवाजाने, अवघे ‘सूरक्षेत्र’ व्यापले.. एवढेच नाही, तर जिथेजिथे या सुरांची शिंपण झाली, तिथेतिथे अक्षरश: चांदणे फुलले.. कॅबरे असो वा कव्वाली, भजन असो वा भांगडा, नाटय़गीत असो वा भावगीत, आशाताईंच्या आवाजाने गीतांचे शब्द आनंदाच्या हिंदोळ्यावर झुलले आणि चैतन्याचे बगिचे फुलले. सुरांच्या साहाय्याने केवळ मराठी नव्हे, तर जगभरातील रसिकांच्या मनावर अधिराज्य करणाऱ्या आशाताईंच्या ८० व्या वर्षांतही तरुण असलेल्या या स्वराने गायनकला धन्य केली, आणि संगीताला स्वर्गसुख दिले.
मानवी विकासाच्या वाटा विस्तारत चालल्या आणि भौतिकाची वास्तव विचारांशी जवळीक वाढत गेली तसतसा अध्यात्माचा आवाज क्षीण होत गेला असेल; पण संगीत मात्र सर्वकाळ बहरत आणि मनामनावर बरसतच राहिले. कानाशी आणि कानातून मनाशी नातं जोडणाऱ्या, मनाला आणि शरीरालाही ताजेपणा देणाऱ्या संगीताचे सूर हा जगण्याचा एक अविभाज्य भाग होऊन राहिला, संगीताने जगण्याला आनंदाचा अर्थ दिला. शहरी कोलाहलात, जिथे गर्दीला चेहरा नसतो आणि व्यवहाराच्या घाईत चेहऱ्यांची ओळख शून्य ठरते, तिथेदेखील आशाताईंच्या सुरांच्या पंचमलगडी अलगद उलगडू लागल्या की कान जागे होतात, मन खुलू लागते. शरीर ठेका धरू लागतं, आणि या सुरानंदात विहरणारी अनेक मने परस्परांशी जोडली जातात. एखाद्या समेवर एकाच क्षणी दाद देतात, आणि परस्परांपासून वास्तवात दूर असलेल्या त्या मनांचा अव्यक्त संवाद सुरू होतो. सुरांच्या त्या जादूनं मनं जवळ येतात. संगीताची ही शक्ती अध्यात्माइतकीच अलौकिक आहे. म्हणूनच, तीन पिढय़ांना आनंद देणारा त्यांचा सूर आजदेखील तितकाच टवटवीत आहे.
या तीन पिढय़ांची जीवनमूल्ये आपसूक काळाबरोबर बदलत गेली असे आपण आज म्हणतो. परंपरांचा अपमान न करता नवेपणा शोधणारी पिढी, आनंदाचे नवे मार्ग शोधताना स्वत:मध्ये रममाण होऊन परंपरेपेक्षा भावनांचा आदर करणारी पिढी आणि शारीरिक पातळीवरल्या- भौतिक- आनंदात आदर वगैरे मोजपट्टय़ा हव्याच कशाला, असे मानणारी पिढी.. अशा तीन पिढय़ा आशाताईंच्या गळय़ात एकाच वेळी नांदतात. आशाताईंचा आवाज घरंदाज, भाववाही आणि मादकही एकाच वेळी आहे. मानवी भावभावनांच्या सर्व स्तरांवर हा सूर सहजतेनं फिरला. केवळ पारंपरिक वाद्ये आणि कंठस्वरांच्या सुंदर मिलाफातून भक्तिरसाने ओथंबलेले ‘कानडा वो विठ्ठलु कर्नाटकु’सारखे शब्द आशाताईंच्या मुखातून परमार्थाशी नातं जोडतात. निखळ सांगीतिक आनंद देऊन निव्वळ सुरांमधून शारीर लालसेची अनुभूती ‘हुस्न के लाखों रंग..’सारखी नृत्यगीतं देतात. तर, ‘मेरा कुछ सामान..’ मधून भावकवितेचा तरल अनुभव किती जवळचा असू शकतो याचं भान आपल्याला अल्वारपणे येतं.
 संगीत आणि जगणे हातात हात घालूनच वाटचाल करत राहते.. जगण्याचे हे विविधांगी भान हिंदी चित्रपटसृष्टीने गाण्यांमधून खुलवले, वाढवले. सर्वसामान्यांच्या मनातल्या अनेक अव्यक्त भावभावना सुरांच्या साथीनेच व्यक्त झाल्या, तेव्हा गीतकार-संगीतकाराला त्या त्या वेळी दाद देता देता, एकेका आवाजाची खासियत मात्र सतत ऐकणाऱ्यांची सोबत करत राहिली. चित्रपटसृष्टीतले हेवेदावे एकेकाळी एखाद्या सुराचा घात करत, पुढे मार्केटचे हिशेब हीच खलनायकी करत राहिले. पण आशाताईंचा आवाज हे सारे बदसूर टाळत राहिला.. सुरांच्या वैविध्याचे मोल ओळखत राहिला. कधी अवखळपणे खोडी काढणारा तर कधी हृदयातली सल बाहेर काढणारा, कधी शृंगाराच्या स्वर्गात गुलछरे उडवणारा तर कधी गझलेच्या काफियांगणिक जीवनाचं गुज गुंजवणारा.. त्याच वेळी संगीताच्या मार्केटला गुंग करून टाकत, हा आवाज थेट ऐकणाऱ्याशी नातं जोडत राहिला.
आता तर संगीत आपल्या प्रत्येक व्यवहारासोबत, अगदी कानाशी येऊन थांबले आहे.. जगणे संगीतमय होऊन गेले. डोक्यावर ओझ्याचा भार वाहणारा कष्टकरी असो, धावपळ करणारा एखादा व्यावसायिक असो, वा एखाद्या वातानुकूलित दालनातल्या कार्यालयात फायलींच्या ढिगाऱ्यात डोके खुपसून काम करणारा बुद्धिजीवी असो.. सूर कानाशी गुंजत असला, की कामाचे कष्ट हलके होतात, हा प्रत्येकाचाच अनुभव असतो.. सुराचे देणे कुणीतरी देत असते, पण तो घेणारे असतात अनेकजण. सूर पक्का असला, तर देणाऱ्या-घेणाऱ्यातला द्वैतभाव संपतो. सुरांचे हे अद्वैत म्हणजे ब्रह्मानंदसहोदर आनंद. कामप्रेरणेपासून ते चांगलं गाणं ऐकण्यापर्यंतच्या अनेक प्रेरणा माणसाला जणू ब्रह्मानंदच मिळाल्याचा आभास देतात. तो आभासही चैतन्याचे झरे जागता ठेवतो.
आशाताईंचा स्वर जिथे बरसला, तिथे चैतन्याचे झरे खळाळू लागले. आशाताईंचा स्वर कानावर पडला नाही, असा दिवस गेल्या अनेक दशकांत उजाडला नाही, आणि मावळलाही नाही. या स्वराने असंख्य क्षण फुलविले, आणि फुलवत शकुनाच्या मेंदीने रंगलेले जगण्याचे असंख्य क्षण हसविलेदेखील.. या स्वराचा साज कालातीत आहे. या टवटवीत स्वराचे चांदणे आशाताईंनी असेच शिंपत जावे, आणि बहरलेली मने जेव्हा आत्मानंदात विहरू लागतील, तेव्हा याच स्वरांच्या हिंदोळ्यावर बसवून त्यांना चैतन्याच्या झऱ्याकाठी घेऊन जावे.. भौतिकाचा अतिरेकी आघात असह्य झालेली असंख्य आयुष्ये आशाताईंच्या आवाजाच्या आधाराने आनंदी राहणार आहेत.

Comments